Besim Laci
Kosova po përballet me një krizë të përsëritur institucionale që lidhet drejtpërdrejt me mënyrën se si zgjidhet Presidenti i Republikës. Seanca e fundit, ku ishin të pranishëm vetëm 66 deputetë, dështoi të sigurojë kuorumin prej 80 deputetësh të kërkuar nga Kushtetuta. Menjëherë pas kësaj, Presidentja shpalli shpërndarjen e Kuvendit, duke hapur një debat të thellë juridik dhe politik.
Kjo situatë ka nxjerrë në pah një problem më të madh: sistemi aktual i zgjedhjes së Presidentit është i brishtë, i bllokueshëm dhe pothuajse unik në botë.
Në këtë artikull analizoj:
– çfarë thotë Kushtetuta,
– si ka vepruar Presidentja,
– cilët janë skenarët e mundshëm të Gjykatës Kushtetuese,
– pse sistemi aktual prodhon kriza,
– dhe si mund të reformohet ky proces për të garantuar stabilitet.
1. Çfarë thotë Kushtetuta për zgjedhjen e Presidentit?
Neni 86 i Kushtetutës së Republikës së Kosovës përcakton:
Raundi i parë dhe i dytë
– Duhet të jenë të pranishëm të paktën 80 deputetë.
– Presidenti zgjidhet me 80 vota.
Raundi i tretë
– Mund të mbahet vetëm nëse dy raundet e para janë zhvilluar me kuorum të plotë.
– Presidenti zgjidhet me 61 vota.
Nëse Presidenti nuk zgjidhet
– Kuvendi shpërndahet dhe shpallen zgjedhje të reja.
Kushtetuta nuk e parashikon qartë një situatë ku procedura nuk fillon fare, sepse nuk mblidhen 80 deputetë. Ky është një boshllëk i rëndësishëm juridik.
2. Si ka vepruar Presidentja?
Në seancën e fundit:
– Të pranishëm ishin vetëm 66 deputetë.
– Kuorumi prej 80 deputetësh nuk u arrit.
– Juridikisht, raundi i parë nuk ka ndodhur.
– Procedura nuk ka filluar.
Presidentja shpalli shpërndarjen e Kuvendit menjëherë pas seancës.
Argumenti kundër shpërndarjes
– Pa filluar procedura, nuk mund të ketë dështim të procedurës.
– Pa dështim, nuk mund të ketë shpërndarje.
Argumenti pro shpërndarjes
– Kuvendi ka dështuar të përmbushë detyrimin kushtetues.
– Bllokimi i qëllimshëm e paralizon shtetin.
– Presidentja ka detyrë të garantojë funksionimin e institucioneve.
Për këtë arsye, çështja ka shkuar në Gjykatën Kushtetuese.
3. Skenarët e mundshëm të Gjykatës Kushtetuese
Gjykata mund të marrë një nga tre vendimet e mëposhtme:
Skenari 1: Shpërndarja e Kuvendit është e drejtë
Gjykata mund të vlerësojë se:
– Kuvendi ka dështuar të përmbushë detyrimin kushtetues.
– Bllokimi i qëllimshëm e cenon funksionimin e shtetit.
– Presidentja ka vepruar për të shmangur krizën.
Pasojat:
– Zgjedhjet mbahen sipas dekretit.
– Kuvendi i vjetër nuk rikthehet.
– Presidentja del e forcuar politikisht.
Skenari 2: Shpërndarja është e gabuar
Gjykata mund të thotë se:
– Procedura nuk kishte filluar.
– Pa procedurë nuk ka dështim.
– Pa dështim nuk ka shpërndarje.
Pasojat:
– Kuvendi rikthehet në punë.
– Duhet të thirret një seancë e re.
– Opozita del fituese politike.
– Kriza mund të vazhdojë.
Skenari 3: Zgjidhje e ndërmjetme
Gjykata mund të japë një vendim të balancuar:
– Kuvendi rikthehet, por me afat të detyrueshëm për të siguruar kuorumin.
– Nëse brenda afatit nuk mblidhen 80 deputetë → shpërndarje automatike.
Ky skenar është më i mundshmi juridikisht, sepse shmang precedentët ekstremë.
4. A është sistemi aktual funksional?
Sistemi aktual i zgjedhjes së Presidentit është pothuajse unik në botë, sepse kombinon:
1. Zgjedhje indirekte nga Parlamenti
2. Kuorum të detyrueshëm prej 2/3
3. Raund të tretë me shumicë të thjeshtë
4. Shpërndarje automatike të Kuvendit në rast dështimi
Ky kombinim e bën sistemin:
– të brishtë,
– të bllokueshëm,
– të varur nga bojkotet,
– dhe të paqëndrueshëm për një demokraci të re.
Asnjë shtet evropian nuk e ka këtë model.
5. Si mund të dilet nga kjo krizë e përsëritur?
Kosova ka dy rrugë të mundshme:
Rruga 1: Përmirësimi i sistemit aktual
– Ulja e kuorumit prej 80 deputetësh
– Heqja e shpërndarjes automatike
– Vendosja e një afati të qartë për procedurën
– Mundësia e zgjedhjes me shumicë të thjeshtë pas disa raundeve
Rruga 2: Zgjedhja direkte e Presidentit nga populli
Ky model:
– shmang bllokadat parlamentare,
– rrit legjitimitetin demokratik,
– garanton stabilitet institucional,
– dhe i jep popullit fjalën e fundit.
Shumë shtete evropiane me popullsi të ngjashme e përdorin këtë model.
6. Propozimi im për një reformë të drejtë dhe të zbatueshme
Unë besoj se Kosova duhet të kalojë në zgjedhje direkte të Presidentit nga populli.
Si duhet të funksionojë modeli i ri?
1️⃣ Çdo parti politike të ketë të drejtë të propozojë nga një kandidat
Me kushtin minimal të mbledhjes së 10 mijë nënshkrimeve nga qytetarët.
2️⃣ Çdo qytetar i pavarur (jo partiak) të ketë të drejtë të kandidojë
Me të njëjtin kusht prej 10 mijë nënshkrimesh.
Ky model është:
– i drejtë,
– i barabartë,
– i zbatueshëm,
– dhe në përputhje me standardet evropiane.
7. Çfarë duhet të plotësojë një kandidat për President?
Përveç 10 mijë nënshkrimeve, një kandidat duhet të ketë:
– Shtetësi të Kosovës
– Moshë 35+
– Banim të përhershëm në Kosovë
– Pastërti juridike
– Të mos mbajë poste të tjera publike
– Deklarim të pasurisë
– Regjistrim në KQZ
– Respektim të rregullave të fushatës
Këto janë standarde të zakonshme në demokracitë evropiane.
Përfundim
Kosova ka një sistem pothuajse unik për zgjedhjen e Presidentit — dhe pikërisht për këtë arsye, ai ka prodhuar kriza të përsëritura.
Nëse duam stabilitet, funksionalitet dhe demokraci të vërtetë, atëherë duhet të mendojmë seriozisht për një reformë kushtetuese që i jep popullit fjalën e fundit.
Zgjedhja direkte e Presidentit, me rregulla të qarta dhe të barabarta për partitë dhe qytetarët e pavarur, është një hap i natyrshëm drejt një sistemi më të drejtë, më të hapur dhe më të qëndrueshëm.