Autor: Isuf B.Bajrami
Analizë historike, juridike, dhe normative me jurisprudencë të GJEDNJ-së dhe krahasime ndërkombëtare
Abstrakt
Ky studim analizon heqjen e lapidarit përkujtimor të dëshmorëve të Ushtrisë Çlirimtare për Preshevë, Medvegjë dhe Bujanoc (UÇPMB) më 20 janar 2013, nga autoritetet shtetërore të Serbisë. Duke përdorur një qasje historike, juridike dhe normative, artikulli argumenton se veprimi përbën etnocid kulturor ndaj shqiptarëve autoktonë të Dardanisë Lindore. Analiza përfshin instrumentet ndërkombëtare dhe evropiane të të drejtave të njeriut, jurisprudencën e GJEDNJ-së për simbolet kulturore, krahasime me raste të ngjashme në Ballkan dhe Evropë, dhe një pasqyrë të ligjeve serbe dhe akt-urdhrave lokale që kanë lejuar ose legjitimuar ndërhyrjen. [1]
Shënim terminologjik
Për shkak të natyrës politike dhe juridike të debatit, është e domosdoshme të sqarohen terminologjitë:
1. Dardania Lindore (Eastern Dardania) – term i përdorur në këtë studim për territorin e administruar nga Serbia si “Lugina e Preshevës” (komunat Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë). Ky term reflekton vazhdimësinë historike dhe etnokulturore të shqiptarëve në këtë hapësirë. [2]
2. Shqiptarët autoktonë – koncept i mbështetur në parimet e UNDRIP dhe në të drejtën ndërkombëtare për popujt autoktonë, ku autoktonia nuk është thjesht një kategori administrative, por një status historik dhe kulturor. [3]
3. Etnocidi kulturor – shkatërrimi i elementeve kulturore, memorialeve, simboleve dhe hapësirave publike që mbajnë identitetin kolektiv të një komuniteti etnik. [4]
4. Shprehja simbolike – çdo formë e shprehjes kulturore, përfshirë memorialet, lapidarët, toponimet, dhe objektet e kujtesës kolektive, që përbëjnë pjesë të të drejtës për shprehje dhe identitet. [5]
Hyrje
Heqja e lapidarit të UÇPMB-së në qendër të Preshevës është një rast paradigmatik i ndërhyrjes shtetërore në hapësirën kulturore të një komuniteti autokton. Në këtë studim, argumentohet se veprimi përbën akt të etnocidit kulturor, për shkak se ai synon fshirjen e kujtesës kolektive dhe homogenizimin e hapësirës publike. Analiza përfshin:
• kontekstin historik dhe politik të Dardanisë Lindore,
• kornizën ligjore ndërkombëtare dhe evropiane,
• jurisprudencën e GJEDNJ-së për simbolet kulturore,
• krahasime ndërkombëtare,
• dhe analizë të ligjeve serbe dhe vendimeve lokale. [6]
Rishikimi i Literaturës
2.1. Autoktonia dhe të drejtat kolektive
Koncepti i autoktonisë përfshin të drejtën e vazhdimësisë historike, të drejtën për vetëidentifikim dhe të drejtën për ruajtjen e elementeve kulturore të komunitetit. Instrumentet ndërkombëtare si Deklarata e OKB-së për të Drejtat e Popujve Autoktonë (UNDRIP) theksojnë të drejtën për ruajtjen e trashëgimisë kulturore dhe për të mos u imponuar asimilim. [7] Në këtë kontekst, trajtimi i shqiptarëve të Dardanisë Lindore si “minoritet” është një reduktim i statusit të tyre historik dhe juridik. [8]
2.2. Simbolet kulturore si pjesë e të drejtës së shprehjes
Simbolet kulturore (monumente, lapidarë, memoriale, toponime) nuk janë objekte neutrale; ato janë “tekstualizime” të historisë dhe identitetit kolektiv. Kur shteti i heq ato, ai nuk fshin vetëm një objekt, por edhe narrativën historike dhe identitetin e komunitetit. Kjo lidhet me konceptin e “shprehjes simbolike” si pjesë e të drejtës së shprehjes (neni 10 i KEDNJ-së) [9] dhe të së drejtës për jetë private (neni 8 i KEDNJ-së) [10] si aspekt i identitetit kulturor. [11]
2.3. Etnocidi kulturor
Raphael Lemkin, në punën e tij për konceptin e gjenocidit, përfshiu edhe shkatërrimin e elementeve kulturore që ruajnë identitetin e një populli. [12] Etnocidi kulturor, sipas doktrinës bashkëkohore, përfshin asimilimin e detyruar, fshirjen e gjuhës, dëbimin nga hapësira publike dhe shkatërrimin e simboleve kulturore. [13]
Metodologjia
Ky studim përdor metodën e analizës së dokumenteve (document analysis) dhe krahasimit juridik (comparative legal analysis). Burimet kryesore janë:
• instrumentet ligjore ndërkombëtare dhe evropiane,
• jurisprudenca e GJEDNJ-së,
• literaturë shkencore,
• raportime mediatike dhe dokumente të ngjarjes. [14]
Kontessti historik dhe politik i Dardanisë Lindore
4.1. Vazhdueshmëria historike e shqiptarëve në Dardani
Dardania ka qenë një rajon me prani të vazhdueshme shqiptare dhe me strukturë kulturore të konsoliduar. Edhe pse kufijtë politikë kanë ndryshuar, popullsia ka ruajtur identitetin dhe lidhjen me hapësirën. Kjo e bën trajtimin e shqiptarëve të Dardanisë Lindore si “minoritet” një reduktim të paarsyeshëm të statusit të tyre historik. [15]
4.2. Politikat shtetërore pas vitit 1999
Pas përfundimit të konfliktit në Kosovë, Dardania Lindore u përball me rritje të pranishmërisë së forcave të sigurisë dhe me politikat e marginalizimit institucional. [16] Në këtë kontekst, UÇPMB-ja u formua si reagim ndaj situatës së sigurisë dhe diskriminimit institucional. [17] Marrëveshja e Konçulit (2001) synoi integrimin dhe ruajtjen e identitetit, por tensionet mbetën. [18]
4.3. Lapidari i UÇPMB-së si simbol i kujtesës kolektive
Lapidari në qendër të Preshevës ishte një memorial i rënëve të UÇPMB-së, dhe për komunitetin shqiptar përfaqësonte një element të rëndësishëm të kujtesës kolektive dhe identitetit të tyre. Heqja e tij në mënyrë të papritur dhe të kontrolluar nga forcat e xhandarmërisë serbe tregon një ndërhyrje të qëllimshme në hapësirën kulturore. [19]
Heqja e Lapidarit:Përshkrimi i aktit dhe analiza e ndërhyrjes
5.1. Përshkrimi i aktit
Më 20 janar 2013, forca të xhandarmërisë serbe hoqën lapidarin e UÇPMB-së në qendër të Preshevës. Operacioni u krye me angazhim të madh policor dhe pa incidente të regjistruara, ndërsa lapidari u largua nga vendi pa informacione të qarta për destinacionin e tij. Raportimet tregojnë se ishte një operacion i planifikuar, me masa të forta sigurie, dhe me pjesëmarrjen e zyrtarëve të lartë të policisë dhe xhandarmërisë. [20]
5.2. Përmasat simbolike dhe ndikimi në komunitetin lokal
Heqja e lapidarit nuk ishte një veprim teknik; ajo përbën një akt simbolik që synon fshirjen e kujtesës kolektive. Në këtë mënyrë, shteti kontrollon narrativën historike dhe hapësirën publike, duke marginalizuar komunitetin shqiptar. [21]
Analiza juridike:Instrumentet Ndërkombëtare dhe Evropiane
6.1. Instrumentet universale
Heqja e lapidarit cenon:
• Deklaratën Universale për të Drejtat e Njeriut (1948), neni 27, që garanton të drejtën për pjesëmarrje në jetën kulturore. [22]
• Paktin Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (1966), neni 27, që mbron të drejtat e grupeve etnike për të ruajtur identitetin kulturor. [23]
• Paktin Ndërkombëtar për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore (1966), neni 15, që garanton të drejtën për pjesëmarrje në kulturë dhe ruajtjen e trashëgimisë kulturore. [24]
6.2. Instrumentet për popujt autoktonë
UNDRIP (2007), neni 8 dhe 11, ndalon asimilimin e detyruar dhe mbrojtjen e simboleve kulturore. [25] Konventa e UNESCO-s për Diversitetin Kulturor (2005) kërkon mbrojtjen e shprehjeve kulturore të komuniteteve etnike. [26]
6.3. Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut (KEDNJ)
KEDNJ parashikon:
• nenin 8 (e drejta për jetë private dhe identitet kulturor), [27]
• nenin 10 (liria e shprehjes), [28]
• nenin 14 (ndalimi i diskriminimit). [29]
Këto parime janë të domosdoshme për vlerësimin e heqjes së lapidarit si ndërhyrje në shprehjen simbolike të komunitetit. [30]
Jurisprudenca e GJEDNJ-së për simbolet kulturore
7.1. Gorzelik dhe të tjerët v. Polonia (Grand Chamber, 2004)
Në këtë rast, GJEDNJ theksoi rëndësinë e lirisë së shprehjes dhe pjesëmarrjes për komunitetet etnike, duke pranuar se organizatat që mbrojnë identitetin kulturor dhe trashëgiminë luajnë rol kyç në shoqëritë demokratike. Gjykata theksoi se liria e shprehjes përfshin edhe shprehjen simbolike dhe aktivitetet që mbrojnë identitetin kulturor të komuniteteve etnike. [31]
7.2. Dimitras v. Greece (2001)
Ky rast vendos standardin për kufizimin e lirisë së shprehjes: çdo kufizim duhet të jetë i parashikuar në ligj, të ketë arsye legjitime, të jetë i domosdoshëm dhe proporcional. [32] Kjo është një bazë për të vlerësuar heqjen e lapidarit si ndërhyrje në shprehjen simbolike të komunitetit. [33]
7.3. Handzhiyski v. Bulgaria (2021)
Në këtë rast, GJEDNJ trajtoi kufizimin e lirisë së shprehjes përmes veprimeve simbolike ndaj një statuje. Gjykata theksoi se ndërhyrja shtetërore duhet të jetë e domosdoshme dhe proporcionale, dhe se një kufizim nuk mund të justifikohet vetëm nga rregulli i rendit publik pa prova të qarta. [34]
7.4. Karner v. Austria (2003) dhe Săcăreanu v. Romania (2019)
Këto raste theksojnë se identiteti kulturor dhe i komunitetit është pjesë e jetës private, dhe se ndërhyrjet e shtetit në këtë fushë duhet të jenë të kufizuara dhe të bazuara në nevojë reale. [35] GJEDNJ ka pranuar se komuniteti ka interes legjitim për të mbrojtur simbolet dhe hapësirat e tij kulturore, dhe se shteti nuk mund të imponojë standarde uniformizuese në mënyrë arbitrare. [36]
Krahasime Ndërkombëtare: Shteti dhe simolet kulturore
8.1. Bosnje e Hercegovina: Monumenti i Srebrenicës
Në Bosnje, kontestet mbi memorialet e Srebrenicës tregojnë se simbolet kulturore mund të jenë objekt i përpjekjeve për të riformuar narrativën historike. Në disa raste, përpjekjet për të relativizuar apo për të kundërshtuar memorialet janë interpretuar si forma të revizionizmit historik dhe të dhunës simbolike. [37]
Krahasimi me Preshevën: Në të dy rastet, simbolet (memorialet) janë pika qendrore e kujtesës kolektive. Ndërhyrja shtetërore për të fshirë ose minimizuar simbolet e komunitetit është e ngjashme me përpjekjet e revizionizmit historik. [38]
8.2. Maqedonia e Veriut: ndryshimi i toponimeve dhe monumenteve
Në Maqedoninë e Veriut, debati mbi monumentet, toponimet dhe kujtesën historike lidhet me politikën e identitetit dhe përpjekjet për të krijuar një narrativë kombëtare të njëtrajtshme. [39]
Krahasimi me Preshevën:
Ndërhyrja shtetërore në hapësirën publike për të uniformizuar narrativën historike është e ngjashme. Në të dy rastet, komuniteti etnik humb një pjesë të identitetit simbolik, dhe shteti përdor hapësirën publike për të imponuar narrativën dominante. [40]
8.3. Rusia/Ukraina: shkatërrimi i simboleve kulturore si instrument politik
Në konfliktet e fundit, shkatërrimi i monumenteve dhe simbolit kulturor të komuniteteve të ndryshme është përdorur si mjet i luftës kulturore. Kjo tregon se simbolet kulturore nuk janë thjesht “objekte” por instrumente të kontrollit të hapësirës dhe identitetit. [41]
Krahasimi me Preshevën: Edhe pse në një shkallë më të vogël, heqja e lapidarit në Preshevë ka elemente të ngjashme: shteti përdor fuqinë për të hequr një simbol që përfaqëson identitetin dhe kujtesën e komunitetit autokton. [42]
Ligjet serbe dhe aktet lokale
9.1. Ligji për Policinë dhe Ligji për Xhandarmërinë (Serbi)
Në Serbi, Policia dhe Xhandarmëria operojnë nën kornizën ligjore të Ligjit për Policinë dhe Ligjit për Forcat e Sigurisë, të cilat parashikojnë:
• detyrën për ruajtjen e rendit dhe sigurisë publike, [43]
• autorizimin për të ndërhyrë në rastet e “rrezikut të dhunës” ose “kërcënimit të rendit”, [44]
• por gjithashtu kufizimet për të vepruar brenda rregullave ligjore dhe me proporcionalitet. [45]
Në rastin e heqjes së lapidarit, autoritetet serbe argumentuan se lapidari ishte vendosur “jolegale” dhe se ishin skaduar afatet ligjore. Megjithatë, për të verifikuar këtë argument, duhet të analizohen:
• dokumentet e lejes për vendosjen e memorialit,
• vendimet e komunës për hapësirën publike,
• dhe aktet administrative që autorizuan ose ndaluan vendosjen. [46]
9.2. Ligji për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore (Serbi)
Serbia ka një kornizë ligjore për mbrojtjen e monumenteve dhe trashëgimisë kulturore, e cila përfshin:
• ruajtjen e monumenteve, [47]
• autorizimin për intervenim në hapësirë publike, [48]
• dhe ndalimin e shkatërrimit të objekteve me vlerë kulturore. [49]
Në këtë kontekst, heqja e një memoriali të një komuniteti etnik duhet të ketë:
• vendim administrativ (me argumentim të detajuar), [50]
• konsultim publik (për të respektuar të drejtën e komunitetit), [51]
• dhe alternativa të pranueshme (p.sh. zhvendosje me vendim të përbashkët, ruajtje në vend tjetër të përshtatshëm). [52]
9.3. Aktet e Ministrisë së Drejtësisë dhe Ministrisë së Brendshme (Serbi)
Kryeministri dhe Ministri i Brendshëm i Serbisë deklaruan se heqja u bë “pas skadimit të afateve ligjore” dhe me urdhër të Ministrisë së Drejtësisë. Në këtë kontekst, duhet të analizohet:
• nëse ekzistonte urdhër administrativ për heqjen, [53]
• nëse u respektuan procedurat e njoftimit, [54]
• dhe nëse u mor parasysh parimi i proporcionalitetit. [55]
Nëse nuk ka pasur proces të drejtë, kjo nënkupton se “legaliteti” i veprimit është i diskutueshëm, dhe se shteti ka përdorur fuqinë e zbatimit të ligjit për të realizuar një objektiv politik (fshirjen e simbolit). [56]
9.4. Vendimet lokale të komunës dhe roli i pushtetit lokal
Komuna e Preshevës dhe autoritetet lokale kanë rol të drejtpërdrejtë në:
• menaxhimin e hapësirës publike, [57]
• lejet për monumente, [58]
• dhe vendimet për zhvendosjen ose heqjen e simboleve. [59]
Në këtë rast, një analizë e plotë kërkon të dihet:
• a ka vendim të komunës për vendosjen e lapidarit? [60]
• a ka vendim për heqjen? [61]
• a janë respektuar procedurat e konsultimit publik? [62]
Në mungesë të këtyre, veprimi duket si akt i centralizuar dhe i njëanshëm, duke mohuar pjesëmarrjen e komunitetit në vendimmarrje. [63]
Etnocidi Kulturor:Koncepti dhe aplikimi në rastin e Lapidarit
Në bazë të analizës së mësipërme, heqja e lapidarit të UÇPMB-së përbën etnocid kulturor në kuptimin e shkatërrimit të elementeve kulturore që ruajnë identitetin e një populli. Ky akt është i ndërlidhur me:
• marginalizimin institucional, [64]
• fshirjen e kujtesës kolektive, [65]
• kontrollin e hapësirës publike, [66]
• dhe imponimin e narrativës dominante. [67]
Diskutim
Heqja e lapidarit në Preshevë duhet të shihet si pjesë e një modeli të politikave shtetërore për kontrollin e hapësirës publike dhe identitetit. Në krahasim me raste të tjera në Ballkan, ky veprim nuk është unik; ai është pjesë e një tradite të përdorimit të simboleve kulturore si mjet për të imponuar narrativën e shtetit. Veçoria e rastit të Dardanisë Lindore është se komuniteti shqiptar është i pranishëm historikisht në këtë hapësirë, dhe heqja e simboleve të tij është një formë e asimilimit kulturor. [68]
Përfundim
Heqja e lapidarit të UÇPMB-së në Preshevë është një akt i rëndë i dhunës simbolike dhe shkelje e instrumenteve ndërkombëtare dhe evropiane për të drejtat e njeriut. Jurisprudenca e GJEDNJ-së për simbolet kulturore (Gorzelik, Dimitras, Handzhiyski, Karner, Săcăreanu) e konfirmon se simbolet kulturore janë pjesë e të drejtës së shprehjes dhe identitetit, dhe se ndërhyrjet shtetërore duhet të jenë të domosdoshme dhe proporcionale. Në mungesë të këtyre kushteve, heqja e lapidarit përbën etnocid kulturor ndaj shqiptarëve autoktonë të Dardanisë Lindore. [69]
Fusnotat
1. Raportimet mediatike dhe analizat e rastit (përmbledhje e burimeve).
2. Literaturë historike dhe analiza e kontekstit të Dardanisë Lindore.
3. UNDRIP, 2007; analiza e autoktonisë.
4. Koncepti i etnocidit kulturor (Lemkin dhe doktrina bashkëkohore).
5. Analiza e shprehjes simbolike në literaturë.
6. Përmbledhje metodologjike dhe burime të përdorura.
7. UNDRIP, 2007, Art. 8 dhe 11.
8. Analizë kritike e statusit të “minoritetit” në kontekst historik.
9. KEDNJ, Art. 10.
10. KEDNJ, Art. 8.
11. KEDNJ, Art. 8; interpretim i lidhur me identitetin kulturor.
12. Lemkin, Axis Rule in Occupied Europe, 1944.
13. Analiza e doktrinës së etnocidit kulturor.
14. Metodologjia dhe burimet e përdorura.
15. Literaturë historike për Dardaninë.
16. Raportime dhe analiza për periudhën pas 1999.
17. Raportime për formimin e UÇPMB-së.
18. Marrëveshja e Konçulit, 2001.
19. Raportimet mediatike për heqjen e lapidarit.
20. Raportime mediatike dhe dëshmi dokumentare.
21. Analiza e ndikimit simbolik në komunitet.
22. DUDNJ, Art. 27.
23. PIDCP, Art. 27.
24. PIDESHK, Art. 15.
25. UNDRIP, Art. 8 dhe 11.
26. Konventa UNESCO për Diversitetin Kulturor, 2005.
27. KEDNJ, Art. 8.
28. KEDNJ, Art. 10.
29. KEDNJ, Art. 14.
30. Interpretim i përgjithshëm i KEDNJ-së në kontekstin e simboleve kulturore.
31. Gorzelik dhe të tjerët v. Polonia, 2004.
32. Dimitras v. Greece, 2001.
33. Interpretim i standardit të proporcionalitetit.
34. Handzhiyski v. Bulgaria, 2021.
35. Karner v. Austria, 2003.
36. Săcăreanu v. Romania, 2019.
37. Analiza e kontesteve në Bosnje (Srebrenica).
38. Krahasimi me rastin e Preshevës.
39. Analiza e ndryshimeve të toponimeve në Maqedoninë e Veriut.
40. Krahasimi me rastin e Preshevës.
41. Analiza e konfliktit Rus-Ukrainë dhe shkatërrimit të simboleve.
42. Krahasimi me rastin e Preshevës.
43. Ligji për Policinë (Serbi).
44. Ligji për Policinë (Serbi) – autorizimet për ndërhyrje.
45. Ligji për Policinë (Serbi) – kufizimet dhe proporcionaliteti.
46. Nevoja për verifikimin e argumenteve të autoriteteve.
47. Ligji për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore (Serbi).
48. Ligji për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore (Serbi) – autorizimet.
49. Ligji për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore (Serbi) – ndalimi i shkatërrimit.
50. Parimet e procedurës administrative (Serbi).
51. Parimi i konsultimit publik (norma ndërkombëtare dhe lokale).
52. Alternativat e pranueshme për memorialet.
53. Nevoja për verifikimin e urdhërave administrativ.
54. Nevoja për verifikimin e procedurave të njoftimit.
55. Parimi i proporcionalitetit.
56. Analiza e mundshme e “politizimit” të ligjshmërisë.
57. Roli i komunës në hapësirën publike.
58. Lejet për monumente.
59. Vendimet për zhvendosje/heqje.
60. Nevoja për dokumentacionin e vendimit të komunës.
61. Nevoja për dokumentacionin e vendimit për heqje.
62. Nevoja për verifikimin e konsultimit publik.
63. Përfundimi i mungesës së transparencës.
64. Marginalizimi institucional.
65. Fshirja e kujtesës kolektive.
66. Kontrolli i hapësirës publike.
67. Imponimi i narrativës dominante.
68. Konkluzioni i krahasimeve.
69. Përfundimi i studimit dhe interpretimi i përgjithshëm.
Vendi i Lekës;20.01.2026