Shkruan: Nehat Hyseni
1. Një prani historike e «fshirë», jo e «zhdukur» Historia e Preshevës dhe rrethinës së saj nuk mund të kuptohet pa studimin e hollësishëm të pranisë shumë-shekullore të shqiptarëve të krishterë, të cilët nga Mesjeta e vonë e deri në fillim të shekullit XX përbënin një shtresë thelbësore demografike, ekonomike dhe kulturore të rajonit.
Megjithatë, kjo prani sot është pothuajse e padukshme – jo për shkak të zhdukjes biologjike të tyre, por si pasojë e një procesi të gjatë, sistematik dhe të qëllimshëm të asimilimit dhe sllavizimit.
2. Presheva para shekullit XVI realisht ishte hapësirë shqiptare e krishterë Burime osmane, konsullore dhe studime etnografike të autorëve serbë të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX, përfshirë Jovan Haxhivasiljeviq, dëshmojnë qartë se në Preshevë, Bujanoc dhe Vranjë ekzistonin qindra familje të krishtera me prejardhje shqiptare .
Këto familje mbanin emra karakteristikë shqiptarë, flisnin shqip në familje dhe ruanin zakone dhe tradita etnike shqiptare, ndonëse përkatësia fetare i dallonte nga shumica shqiptare myslimane.
Edhe vetë Haxhivasiljeviqi, ndonëse shkruan nga një perspektivë e romantizmit nacional-serbizues, pranon se shumë familje “serbe” të sotme në këtë rajon janë me origjinë shqiptare, por të konvertuara gjuhësisht dhe kombëtarisht nën presionin e rrethanave historike.
3. Sllavizimi ishte asimilim i organizuar institucionalisht Procesi i sllavizimit të shqiptarëve të krishterë nuk ishte spontan. Ai u zhvillua përmes mekanizmave të ndërlidhur shtetërorë dhe kishtarë: Kisha Ortodokse Serbe shërbeu si instrument kyç i ndryshimit identitar. Liturgjia, regjistrat kishtarë dhe administrata fetare imponuan gjuhën dhe emërtimin sllav. Arsimi shtetëror-pas zgjerimit territorial të shtetit serb pas vitit 1878, shkollat u shndërruan në qendra të serbizimit gjuhësor dhe kulturor të brezave të rinj. Administrata dhe toponimia-nryshimi i mbiemrave, emrave personalë dhe emërtimeve të vendbanimeve fshiu gradualisht gjurmët shqiptare.
Presioni socio-politik – Identifikimi si “serb” u bë kusht për mbijetesë ekonomike, siguri personale dhe avancim shoqëror. Shqiptarët e krishterë u përballën me një zgjedhje të dhunshme: asimilim ose marginalizim.
4. Vranja – «laborator» i zhdukjes identitare të shqiptarëve Rasti i Vranjës është ndër më ilustruesit. Familje të tëra shqiptare të krishtera, të dokumentuara nga burime serbe, humbën brenda dy-tre brezash çdo shenjë të identitetit shqiptar.
Gjuha shqipe u zhduk nga përdorimi publik dhe privat, ndërsa kujtesa e origjinës shqiptare mbijetoi vetëm në forma të fragmentuara familjare. Ky model u aplikua edhe në Preshevë dhe Bujanoc, por aty u përball me rezistencë më të fortë për shkak të pranisë së vazhdueshme shqiptare myslimane, e cila ruajti gjuhën dhe vetëdijen kombëtare.
5. Boshllëku historik dhe manipulimi narrativ Sot, zhdukja e shqiptarëve të krishterë nga narrativi zyrtar shërben si argument politik për të mohuar karakterin autokton shqiptar të rajonit. Harrohet fakti se “serbizimi” i një pjese të popullsisë ishte rezultat i politikave shtetërore, jo i një procesi natyror etnik. Kjo krijon një paradoks historik: • shqiptarët vendorë paraqiten si “ardhacakë”, • ndërsa pasardhësit e shqiptarëve të asimiluar paraqiten si “autoktonë”!
6. Qëllimi i këtij studimi është e vërteta, kundër miteve të rrejshme Studimi i historisë së shqiptarëve të krishterë të Preshevës nuk ka qëllim përçarës fetar apo revanshist. Ai synon rivendosjen e së vërtetës historike, çmontimin e miteve nacionaliste dhe ndërtimin e një diskursi shkencor dhe publik të ndershëm. Pa këtë ballafaqim me të shkuarën, çdo dialog mbi të drejtat, barazinë dhe bashkëjetesën në Luginën e Preshevës mbetet i cunguar dhe i pasinqertë.
7. Kolonizimi pas vitit 1912: politika shtetërore e ndryshimit demografik Pas vitit 1912, me pushtimin serb të Kosovës Lindore (Preshevë, Bujanoc, Medvegjë), u inaugurua një politikë e qëllimshme shtetërore e kolonizimit agrar dhe demografik. Qëllimi shtetërorë serb ishte: • ndryshimi i përbërjes etnike, • dobësimi i elementit shqiptar mysliman, • krijimi i një shtrese besnike ortodokse në zonat kufitare.
Brenda kësaj politike u shfaq një fenomen pak i studiuar: rikthimi i shqiptarëve të krishterë të sllavizuar si kolonë serbë në trojet e tyre historike.
8. Origjina e kolonëve dhe gjurmët onomastike shqiptare Origjina e kolonëve ishte kryesisht nga Pçinja, Vranja, Masurica, Surdulica, etj. Këto hapësira kishin një popullsi të konsiderueshme shqiptare të krishterë deri në shekullin XIX. Pas vitit 1878, ajo u regjistrua si “serbe” dhe humbi gjuhën shqipe, por onomastika familjare ruajti gjurmë të qarta shqiptare: Leka – Lekić, Gjin – Djinić, Kolë – Kolić, Pal – Palić, etj.
9. Mekanizmi shtetëror i kolonizimit dhe privilegjet Shteti serb përzgjodhi kolonë lokalë gjeografikisht, me traditë familjare bujqësore, që ishin lojalë e besnikë politikisht dhe që konsideroheshin të gatshëm për “mbrojtje kufitare”. Kolonët me rastin e vendosjes, përfitonin 5–10 hektarë tokë për familje, shtëpi ose materiale ndërtimi, farë për mbjellje dhe bagëti, shpesh edhe armë për “vetëmbrojtje”. Kurse tokat ishin kryesisht të shqiptarëve myslimanë të dëbuar, prona vakëfi dhe toka shtetërore.
10. Rikthimi «territorial», jo «identitar» Ky rikthim i kolonëve ishte territorial, jo identitar. Shumë kolonë po ktheheshin në tokat e paraardhësve të tyre shqiptarë, por tashmë me identitet të transformuar, si serbë dhe si instrument kolonizimi kundër popullsisë vendëse shqiptare. Ky paradoks historik është një nga më të rëndët në historinë e shqiptarëve të këtij rajoni!
11. Pasojat demografike dhe tensionet ndërkomunitare Pasojat e këtyre ndryshimeve gjatë kolonizimit, realisht ishin shumë të thella: • ndryshim i përbërjes etnike, • krijim i enklavave koloniste, • fragmentim i territorit shqiptar, • përkeqësim i marrëdhënieve ndërkomunitare. Kolonët u pozicionuan si mbështetje besnike e administratës dhe faktor presioni ndaj shqiptarëve vendës.
12. Heshtja historiografike dhe rëndësia shkencore Historiografia zyrtare serbe i paraqet kolonët si “serbë etnikë”, duke mos trajtuar prejardhjen e tyre shqiptare dhe procesin e sllavizimit. Ndërkohë, historiografia shqiptare ende nuk e ka trajtuar mjaftueshëm këtë fenomen. Vlera shkencore dhe politike e kësaj teme është e jashtëzakonshme, sepse ajo sfidon narrativat nacionaliste, shpjegon ndryshimet demografike, ndihmon hulumtimet gjenealogjike dhe forcon argumentimin shkencor ndërkombëtar.
13. Përfundim Kolonizimi i Preshevës dhe Bujanocit pas vitit 1912 nuk ishte vetëm migrim serb, por edhe rikthim i shqiptarëve të krishterë të sllavizuar, të shndërruar në instrument të ndryshimit demografik dhe kundër popullsisë shqiptare.
Ky fakt e bën historinë e rajonit të Luginës së Preshevës më komplekse, më tragjike, por edhe më të dokumentueshme shkencërisht.
Preshevë, më 8 janar 2026