Shkruan: Nehat Hyseni<\/p>\n
1. Prania shqiptare n\u00eb Vranj\u00eb para vitit 1878 Sipas defter\u00ebve osman\u00eb N\u00fcfus dhe Temettuat, si dhe studimeve t\u00eb Jovan Had\u017ei-Vasiljevi\u0107-it, shqiptar\u00ebt p\u00ebrb\u00ebnin nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb konsiderueshme t\u00eb popullsis\u00eb s\u00eb Vranj\u00ebs para d\u00ebbimit masovik t\u00eb vitit 1878.<\/p>\n
Qyteti i Vranj\u00ebs dhe rrethina e tij formonin nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb me prani t\u00eb hershme autoktone shqiptare, t\u00eb dokumentuar n\u00eb burime osmane, udh\u00ebp\u00ebrshkrime dhe studime historike t\u00eb periudh\u00ebs.<\/p>\n
Para vitit 1878, shqiptar\u00ebt n\u00eb Vranj\u00eb dhe rrethin\u00eb ishin t\u00eb pranish\u00ebm si popullsi myslimane dhe t\u00eb krishter\u00eb (ortodoks\u00eb dhe nj\u00eb pakic\u00eb e vog\u00ebl katolik\u00eb), t\u00eb organizuar n\u00eb qytet dhe n\u00eb fshatra p\u00ebrreth.<\/p>\n
Burimet osmane d\u00ebshmojn\u00eb p\u00ebr familje shqiptare me role t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb zejtarin\u00eb urbane, tregtin\u00eb, administrat\u00ebn lokale dhe bujq\u00ebsin\u00eb. N\u00eb qytet ekzistonin mahalla me identitet t\u00eb qart\u00eb shqiptar, nd\u00ebrsa n\u00eb fshatra ruhej kontinuiteti i pron\u00ebsis\u00eb dhe i toponimis\u00eb.<\/p>\n
2. Jeta shoq\u00ebrore, ekonomike dhe institucionale Prania e xhamive, teqeve, kishave, medreseve dhe shkollave fetare d\u00ebshmon p\u00ebr nj\u00eb jet\u00eb institucionale aktive t\u00eb shqiptar\u00ebve t\u00eb Vranj\u00ebs.<\/p>\n
Ata kontribuuan ndjesh\u00ebm n\u00eb rrjetet tregtare rajonale q\u00eb lidh\u00ebn Vranj\u00ebn me Shkupin, Preshev\u00ebn,<\/p>\n
Prishtin\u00ebn dhe m\u00eb tej. Gjuha shqipe dhe zakonet lokale ruheshin n\u00eb jet\u00ebn familjare dhe komunitare, edhe pse administrata osmane p\u00ebrdorte turqishten si gjuh\u00eb zyrtare.<\/p>\n
Ky bashk\u00ebjetim institucional dhe kulturor pasqyron nj\u00eb struktur\u00eb shoq\u00ebrore t\u00eb konsoliduar, e cila u nd\u00ebrpre dhunsh\u00ebm pas vitit 1878.<\/p>\n
3. Lufta ruso-turke dhe rruga drejt spastrimit etnik (1877\u20131878) Lufta ruso-turke (1877\u20131878) dhe avancimi i ushtris\u00eb serbe n\u00eb Serbin\u00eb jugore ushtruan dhun\u00eb t\u00eb papar\u00eb ndaj popullsis\u00eb shqiptare myslimane.<\/p>\n
Masakra, pla\u00e7kitje dhe dhunime t\u00eb pam\u00ebshirshme ndaj shqiptar\u00ebve t\u00eb paarmatosur dhe t\u00eb pambrojtur krijuan kushtet p\u00ebr spastrime etnike t\u00eb q\u00ebllimshme.<\/p>\n
Vendimet e Kongresit t\u00eb Berlinit (qershor\u2013korrik 1878) pat\u00ebn nj\u00eb ndikim direkt dhe dramatik, duke legjitimuar zgjerimin territorial t\u00eb Serbis\u00eb dhe duke l\u00ebn\u00eb jasht\u00eb \u00e7do mbrojtjeje nd\u00ebrkomb\u00ebtare komunitetin shqiptar t\u00eb Vranj\u00ebs, Toplic\u00ebs, Nishit dhe rrethinave.<\/p>\n
4. D\u00ebbimi masovik dhe shkat\u00ebrrimi i struktur\u00ebs shqiptare D\u00ebbimi u krye n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb dhunshme dhe t\u00eb p\u00ebrshpejtuar.<\/p>\n
Familje t\u00eb t\u00ebra u detyruan t\u00eb l\u00ebn\u00eb sht\u00ebpit\u00eb, tokat dhe pasurit\u00eb e tyre, shpesh pa asnj\u00eb mund\u00ebsi rikthimi. Procesi u shoq\u00ebrua me shkat\u00ebrrimin e objekteve fetare myslimane, konfiskimin e pron\u00ebs dhe zhdukjen sistematike t\u00eb gjurm\u00ebve materiale shqiptare. Shqiptar\u00ebt e d\u00ebbuar u njoh\u00ebn m\u00eb von\u00eb si muhaxhir\u00eb, nj\u00eb term q\u00eb p\u00ebrmbledh dram\u00ebn e nj\u00eb popullsie t\u00eb shkulur nga trojet e veta historike.<\/p>\n
5. Rrug\u00ebt e shp\u00ebrnguljes dhe vendosja e muhaxhir\u00ebve Migrimi u shoq\u00ebrua me humbje t\u00eb m\u00ebdha materiale dhe sociale. Rrug\u00ebt e shp\u00ebrnguljes drejt Kosov\u00ebs, Lugin\u00ebs s\u00eb Preshev\u00ebs, Anamorav\u00ebs dhe Maqedonis\u00eb s\u00eb sotme krijuan trauma kolektive dhe varf\u00ebri t\u00eb p\u00ebrkohshme, por nj\u00ebkoh\u00ebsisht edhe forma t\u00eb reja solidariteti komunitar.<\/p>\n
Muhaxhir\u00ebt u vendos\u00ebn kryesisht n\u00eb Lugin\u00ebn e Preshev\u00ebs, Kosov\u00eb dhe Anamorav\u00eb, ku krijuan fshatra t\u00eb reja ose u integruan n\u00eb vendbanime ekzistuese. Ata ruajt\u00ebn kujtes\u00ebn e origjin\u00ebs nga Vranja p\u00ebrmes mbiemrave, rr\u00ebfimeve familjare, riteve dhe toponimis\u00eb s\u00eb re.<\/p>\n
6. Pasojat demografike dhe kulturore pas vitit 1878 Pas d\u00ebbimit t\u00eb shqiptar\u00ebve, struktura etnike e Vranj\u00ebs ndryshoi rr\u00ebnj\u00ebsisht. Shqiptar\u00ebt u reduktuan n\u00eb nj\u00eb pakic\u00eb t\u00eb pap\u00ebrfillshme, nd\u00ebrsa serb\u00ebt dhe popullsi t\u00eb tjera sllave u b\u00ebn\u00eb shumic\u00eb.<\/p>\n
Vendbanimet shqiptare u kolonizuan dhe gjurm\u00ebt kulturore shqiptare u zhduk\u00ebn ose u asimiluan gradualisht. D\u00ebbimi i vitit 1878 sh\u00ebnoi nj\u00eb thyerje t\u00eb thell\u00eb demografike, ekonomike, shoq\u00ebrore dhe kulturore p\u00ebr shqiptar\u00ebt e k\u00ebsaj treve, me pasoja afatgjata q\u00eb ndihen deri n\u00eb dit\u00ebt tona.<\/p>\n
7. R\u00ebnd\u00ebsia e studimit shkencor D\u00ebbimi i vitit 1878 p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb nyje ky\u00e7e p\u00ebr t\u00eb kuptuar historin\u00eb moderne t\u00eb shqiptar\u00ebve n\u00eb Serbin\u00eb jugore. Studimi i defter\u00ebve osman\u00eb, dokumenteve konsullore, literatur\u00ebs serbe dhe shqiptare, si dhe d\u00ebshmive gojore t\u00eb muhaxhir\u00ebve, \u00ebsht\u00eb thelb\u00ebsor p\u00ebr rind\u00ebrtimin e nj\u00eb pasqyre t\u00eb plot\u00eb, kritike dhe t\u00eb balancuar historike.<\/p>\n
P\u00ebrfundim Historia e shqiptar\u00ebve t\u00eb Vranj\u00ebs para dhe pas vitit 1878 d\u00ebshmon p\u00ebr nj\u00eb kontinuitet historik t\u00eb shqiptar\u00ebve mysliman\u00eb t\u00eb k\u00ebsaj treve, t\u00eb nd\u00ebrprer\u00eb me dhun\u00eb, por edhe p\u00ebr aft\u00ebsin\u00eb e komuniteteve t\u00eb d\u00ebbuara p\u00ebr t\u2019u ringritur dhe p\u00ebr t\u00eb ruajtur identitetin e tyre komb\u00ebtar, kulturor dhe historik.<\/p>\n
Trajtimi shkencor i k\u00ebsaj teme \u00ebsht\u00eb i domosdosh\u00ebm p\u00ebr drejt\u00ebsin\u00eb historike dhe p\u00ebr kuptimin, zbardhjen dhe sqarimin e proceseve demografike, si dhe t\u00eb d\u00ebbimeve t\u00eb dhunshme dhe masakrave t\u00eb pam\u00ebshirshme q\u00eb ndodh\u00ebn n\u00eb Ballkan gjat\u00eb shekujve XIX\u2013XX. Preshev\u00eb, m\u00eb 19 janar 2026<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Shkruan: Nehat Hyseni 1. Prania shqiptare n\u00eb Vranj\u00eb para vitit 1878 Sipas defter\u00ebve osman\u00eb N\u00fcfus dhe Temettuat, si dhe studimeve t\u00eb Jovan Had\u017ei-Vasiljevi\u0107-it, shqiptar\u00ebt p\u00ebrb\u00ebnin nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb konsiderueshme t\u00eb popullsis\u00eb s\u00eb Vranj\u00ebs para d\u00ebbimit masovik t\u00eb vitit 1878. Qyteti i Vranj\u00ebs dhe rrethina e tij formonin nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb me prani t\u00eb hershme autoktone shqiptare, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":8778,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"class_list":{"0":"post-8895","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-vendi"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8895","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8895"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8895\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8896,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8895\/revisions\/8896"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/8778"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8895"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8895"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8895"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}