{"id":8777,"date":"2026-01-09T09:52:25","date_gmt":"2026-01-09T09:52:25","guid":{"rendered":"https:\/\/syri.tv\/?p=8777"},"modified":"2026-01-09T09:59:07","modified_gmt":"2026-01-09T09:59:07","slug":"rikthimi-i-shqiptareve-te-krishtere-ne-presheve-dhe-bujanoc-si-kolone-serbe","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/syri.tv\/?p=8777","title":{"rendered":"Rikthimi i shqiptar\u00ebve t\u00eb krishter\u00eb n\u00eb Preshev\u00eb dhe Bujanoc \u2013 si kolon\u00eb serb\u00eb!"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/p>\n

Shkruan: Nehat Hyseni<\/p>\n

1.<\/strong> Nj\u00eb prani historike e «fshir\u00eb», jo e «zhdukur» Historia e Preshev\u00ebs dhe rrethin\u00ebs s\u00eb saj nuk mund t\u00eb kuptohet pa studimin e holl\u00ebsish\u00ebm t\u00eb pranis\u00eb shum\u00eb-shekullore t\u00eb shqiptar\u00ebve t\u00eb krishter\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt nga Mesjeta e von\u00eb e deri n\u00eb fillim t\u00eb shekullit XX p\u00ebrb\u00ebnin nj\u00eb shtres\u00eb thelb\u00ebsore demografike, ekonomike dhe kulturore t\u00eb rajonit.<\/p>\n

Megjithat\u00eb, kjo prani sot \u00ebsht\u00eb pothuajse e padukshme \u2013 jo p\u00ebr shkak t\u00eb zhdukjes biologjike t\u00eb tyre, por si pasoj\u00eb e nj\u00eb procesi t\u00eb gjat\u00eb, sistematik dhe t\u00eb q\u00ebllimsh\u00ebm t\u00eb asimilimit dhe sllavizimit.<\/p>\n

2.<\/strong> Presheva para shekullit XVI realisht ishte hap\u00ebsir\u00eb shqiptare e krishter\u00eb Burime osmane, konsullore dhe studime etnografike t\u00eb autor\u00ebve serb\u00eb t\u00eb shekullit XIX dhe fillimit t\u00eb shekullit XX, p\u00ebrfshir\u00eb Jovan Haxhivasiljeviq, d\u00ebshmojn\u00eb qart\u00eb se n\u00eb Preshev\u00eb, Bujanoc dhe Vranj\u00eb ekzistonin qindra familje t\u00eb krishtera me prejardhje shqiptare .<\/p>\n

K\u00ebto familje mbanin emra karakteristik\u00eb shqiptar\u00eb, flisnin shqip n\u00eb familje dhe ruanin zakone dhe tradita etnike shqiptare, ndon\u00ebse p\u00ebrkat\u00ebsia fetare i dallonte nga shumica shqiptare myslimane.<\/p>\n

Edhe vet\u00eb Haxhivasiljeviqi, ndon\u00ebse shkruan nga nj\u00eb perspektiv\u00eb e romantizmit nacional-serbizues, pranon se shum\u00eb familje \u201cserbe\u201d t\u00eb sotme n\u00eb k\u00ebt\u00eb rajon jan\u00eb me origjin\u00eb shqiptare, por t\u00eb konvertuara gjuh\u00ebsisht dhe komb\u00ebtarisht n\u00ebn presionin e rrethanave historike.<\/p>\n

3.<\/strong> Sllavizimi ishte asimilim i organizuar institucionalisht Procesi i sllavizimit t\u00eb shqiptar\u00ebve t\u00eb krishter\u00eb nuk ishte spontan. Ai u zhvillua p\u00ebrmes mekanizmave t\u00eb nd\u00ebrlidhur shtet\u00ebror\u00eb dhe kishtar\u00eb: Kisha Ortodokse Serbe sh\u00ebrbeu si instrument ky\u00e7 i ndryshimit identitar. Liturgjia, regjistrat kishtar\u00eb dhe administrata fetare imponuan gjuh\u00ebn dhe em\u00ebrtimin sllav. Arsimi shtet\u00ebror-pas zgjerimit territorial t\u00eb shtetit serb pas vitit 1878, shkollat u shnd\u00ebrruan n\u00eb qendra t\u00eb serbizimit gjuh\u00ebsor dhe kulturor t\u00eb brezave t\u00eb rinj. Administrata dhe toponimia-nryshimi i mbiemrave, emrave personal\u00eb dhe em\u00ebrtimeve t\u00eb vendbanimeve fshiu gradualisht gjurm\u00ebt shqiptare.<\/p>\n

Presioni socio-politik – Identifikimi si \u201cserb\u201d u b\u00eb kusht p\u00ebr mbijetes\u00eb ekonomike, siguri personale dhe avancim shoq\u00ebror. Shqiptar\u00ebt e krishter\u00eb u p\u00ebrball\u00ebn me nj\u00eb zgjedhje t\u00eb dhunshme: asimilim ose marginalizim.<\/p>\n

4.<\/strong> Vranja – «laborator» i zhdukjes identitare t\u00eb shqiptar\u00ebve Rasti i Vranj\u00ebs \u00ebsht\u00eb nd\u00ebr m\u00eb ilustruesit. Familje t\u00eb t\u00ebra shqiptare t\u00eb krishtera, t\u00eb dokumentuara nga burime serbe, humb\u00ebn brenda dy-tre brezash \u00e7do shenj\u00eb t\u00eb identitetit shqiptar.<\/p>\n

Gjuha shqipe u zhduk nga p\u00ebrdorimi publik dhe privat, nd\u00ebrsa kujtesa e origjin\u00ebs shqiptare mbijetoi vet\u00ebm n\u00eb forma t\u00eb fragmentuara familjare. Ky model u aplikua edhe n\u00eb Preshev\u00eb dhe Bujanoc, por aty u p\u00ebrball me rezistenc\u00eb m\u00eb t\u00eb fort\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb pranis\u00eb s\u00eb vazhdueshme shqiptare myslimane, e cila ruajti gjuh\u00ebn dhe vet\u00ebdijen komb\u00ebtare.<\/p>\n

5.<\/strong> Boshll\u00ebku historik dhe manipulimi narrativ Sot, zhdukja e shqiptar\u00ebve t\u00eb krishter\u00eb nga narrativi zyrtar sh\u00ebrben si argument politik p\u00ebr t\u00eb mohuar karakterin autokton shqiptar t\u00eb rajonit. Harrohet fakti se \u201cserbizimi\u201d i nj\u00eb pjese t\u00eb popullsis\u00eb ishte rezultat i politikave shtet\u00ebrore, jo i nj\u00eb procesi natyror etnik. Kjo krijon nj\u00eb paradoks historik: \u2022 shqiptar\u00ebt vendor\u00eb paraqiten si \u201cardhacak\u00eb\u201d, \u2022 nd\u00ebrsa pasardh\u00ebsit e shqiptar\u00ebve t\u00eb asimiluar paraqiten si \u201cautokton\u00eb\u201d!<\/p>\n

6.<\/strong> Q\u00ebllimi i k\u00ebtij studimi \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrteta, kund\u00ebr miteve t\u00eb rrejshme Studimi i historis\u00eb s\u00eb shqiptar\u00ebve t\u00eb krishter\u00eb t\u00eb Preshev\u00ebs nuk ka q\u00ebllim p\u00ebr\u00e7ar\u00ebs fetar apo revanshist. Ai synon rivendosjen e s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs historike, \u00e7montimin e miteve nacionaliste dhe nd\u00ebrtimin e nj\u00eb diskursi shkencor dhe publik t\u00eb ndersh\u00ebm. Pa k\u00ebt\u00eb ballafaqim me t\u00eb shkuar\u00ebn, \u00e7do dialog mbi t\u00eb drejtat, barazin\u00eb dhe bashk\u00ebjetes\u00ebn n\u00eb Lugin\u00ebn e Preshev\u00ebs mbetet i cunguar dhe i pasinqert\u00eb.<\/p>\n

7.<\/strong> Kolonizimi pas vitit 1912: politika shtet\u00ebrore e ndryshimit demografik Pas vitit 1912, me pushtimin serb t\u00eb Kosov\u00ebs Lindore (Preshev\u00eb, Bujanoc, Medvegj\u00eb), u inaugurua nj\u00eb politik\u00eb e q\u00ebllimshme shtet\u00ebrore e kolonizimit agrar dhe demografik. Q\u00ebllimi shtet\u00ebror\u00eb serb ishte: \u2022 ndryshimi i p\u00ebrb\u00ebrjes etnike, \u2022 dob\u00ebsimi i elementit shqiptar mysliman, \u2022 krijimi i nj\u00eb shtrese besnike ortodokse n\u00eb zonat kufitare.<\/p>\n

Brenda k\u00ebsaj politike u shfaq nj\u00eb fenomen pak i studiuar: rikthimi i shqiptar\u00ebve t\u00eb krishter\u00eb t\u00eb sllavizuar si kolon\u00eb serb\u00eb n\u00eb trojet e tyre historike.<\/p>\n

8.<\/strong> Origjina e kolon\u00ebve dhe gjurm\u00ebt onomastike shqiptare Origjina e kolon\u00ebve ishte kryesisht nga P\u00e7inja, Vranja, Masurica, Surdulica, etj. K\u00ebto hap\u00ebsira kishin nj\u00eb popullsi t\u00eb konsiderueshme shqiptare t\u00eb krishter\u00eb deri n\u00eb shekullin XIX. Pas vitit 1878, ajo u regjistrua si \u201cserbe\u201d dhe humbi gjuh\u00ebn shqipe, por onomastika familjare ruajti gjurm\u00eb t\u00eb qarta shqiptare: Leka \u2013 Leki\u0107, Gjin \u2013 Djini\u0107, Kol\u00eb \u2013 Koli\u0107, Pal \u2013 Pali\u0107, etj.<\/p>\n

9.<\/strong> Mekanizmi shtet\u00ebror i kolonizimit dhe privilegjet Shteti serb p\u00ebrzgjodhi kolon\u00eb lokal\u00eb gjeografikisht, me tradit\u00eb familjare bujq\u00ebsore, q\u00eb ishin lojal\u00eb e besnik\u00eb politikisht dhe q\u00eb konsideroheshin t\u00eb gatsh\u00ebm p\u00ebr \u201cmbrojtje kufitare\u201d. Kolon\u00ebt me rastin e vendosjes, p\u00ebrfitonin 5\u201310 hektar\u00eb tok\u00eb p\u00ebr familje, sht\u00ebpi ose materiale nd\u00ebrtimi, far\u00eb p\u00ebr mbjellje dhe bag\u00ebti, shpesh edhe arm\u00eb p\u00ebr \u201cvet\u00ebmbrojtje\u201d. Kurse tokat ishin kryesisht t\u00eb shqiptar\u00ebve mysliman\u00eb t\u00eb d\u00ebbuar, prona vak\u00ebfi dhe toka shtet\u00ebrore.<\/p>\n

10.<\/strong> Rikthimi «territorial», jo «identitar» Ky rikthim i kolon\u00ebve ishte territorial, jo identitar. Shum\u00eb kolon\u00eb po ktheheshin n\u00eb tokat e paraardh\u00ebsve t\u00eb tyre shqiptar\u00eb, por tashm\u00eb me identitet t\u00eb transformuar, si serb\u00eb dhe si instrument kolonizimi kund\u00ebr popullsis\u00eb vend\u00ebse shqiptare. Ky paradoks historik \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebt n\u00eb historin\u00eb e shqiptar\u00ebve t\u00eb k\u00ebtij rajoni!<\/p>\n

11.<\/strong> Pasojat demografike dhe tensionet nd\u00ebrkomunitare Pasojat e k\u00ebtyre ndryshimeve gjat\u00eb kolonizimit, realisht ishin shum\u00eb t\u00eb thella: \u2022 ndryshim i p\u00ebrb\u00ebrjes etnike, \u2022 krijim i enklavave koloniste, \u2022 fragmentim i territorit shqiptar, \u2022 p\u00ebrkeq\u00ebsim i marr\u00ebdh\u00ebnieve nd\u00ebrkomunitare. Kolon\u00ebt u pozicionuan si mb\u00ebshtetje besnike e administrat\u00ebs dhe faktor presioni ndaj shqiptar\u00ebve vend\u00ebs.<\/p>\n

12.<\/strong> Heshtja historiografike dhe r\u00ebnd\u00ebsia shkencore Historiografia zyrtare serbe i paraqet kolon\u00ebt si \u201cserb\u00eb etnik\u00eb\u201d, duke mos trajtuar prejardhjen e tyre shqiptare dhe procesin e sllavizimit. Nd\u00ebrkoh\u00eb, historiografia shqiptare ende nuk e ka trajtuar mjaftuesh\u00ebm k\u00ebt\u00eb fenomen. Vlera shkencore dhe politike e k\u00ebsaj teme \u00ebsht\u00eb e jasht\u00ebzakonshme, sepse ajo sfidon narrativat nacionaliste, shpjegon ndryshimet demografike, ndihmon hulumtimet gjenealogjike dhe forcon argumentimin shkencor nd\u00ebrkomb\u00ebtar.<\/p>\n

13.<\/strong> P\u00ebrfundim Kolonizimi i Preshev\u00ebs dhe Bujanocit pas vitit 1912 nuk ishte vet\u00ebm migrim serb, por edhe rikthim i shqiptar\u00ebve t\u00eb krishter\u00eb t\u00eb sllavizuar, t\u00eb shnd\u00ebrruar n\u00eb instrument t\u00eb ndryshimit demografik dhe kund\u00ebr popullsis\u00eb shqiptare.<\/p>\n

Ky fakt e b\u00ebn historin\u00eb e rajonit t\u00eb Lugin\u00ebs s\u00eb Preshev\u00ebs m\u00eb komplekse, m\u00eb tragjike, por edhe m\u00eb t\u00eb dokumentueshme shkenc\u00ebrisht.<\/p>\n

Preshev\u00eb, m\u00eb 8 janar 2026<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Shkruan: Nehat Hyseni 1. Nj\u00eb prani historike e «fshir\u00eb», jo e «zhdukur» Historia e Preshev\u00ebs dhe rrethin\u00ebs s\u00eb saj nuk mund t\u00eb kuptohet pa studimin e holl\u00ebsish\u00ebm t\u00eb pranis\u00eb shum\u00eb-shekullore t\u00eb shqiptar\u00ebve t\u00eb krishter\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt nga Mesjeta e von\u00eb e deri n\u00eb fillim t\u00eb shekullit XX p\u00ebrb\u00ebnin nj\u00eb shtres\u00eb thelb\u00ebsore demografike, ekonomike dhe kulturore […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":8779,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"class_list":{"0":"post-8777","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-vendi"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8777","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8777"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8777\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8782,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8777\/revisions\/8782"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/8779"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8777"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8777"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8777"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}