Shkruan: Nehat Hyseni<\/p>\n
Prania shqiptare n\u00eb Vranj\u00eb deri n\u00eb fund t\u00eb shek. XIX Vranja dhe fshatrat e saj deri n\u00eb fund t\u00eb shekullit XIX dhe n\u00eb film t\u00eb shekullit XX ishin hap\u00ebsir\u00eb me prani t\u00eb fuqishme etnike shqiptare \u2013 myslimane, t\u00eb krishter\u00eb dhe shqiptar\u00eb t\u00eb krishter\u00eb t\u00eb serbizuar gradualisht, t\u00eb njohur n\u00eb popull dhe n\u00eb literatur\u00eb me termin \u201cArnautash\u00eb\u201d.<\/p>\n
Dokumentet osmane, tradita gojore dhe vet\u00eb shkrimet serbe d\u00ebshmojn\u00eb se nj\u00eb pjes\u00eb e madhe e lagjeve urbane t\u00eb Vranj\u00ebs, si dhe fshatrat p\u00ebrreth, kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb banuara me shqiptar\u00eb autokton\u00eb.<\/p>\n
Haxhivasiljeviqi si d\u00ebshmitar «pa dashje\u201d i shqiptar\u00ebsis\u00eb Shkenc\u00ebtari serb nga Vranja, Jovan Haxhivasiljeviqi paraqitet, shpesh pa e synuar, si d\u00ebshmitar i \u00e7muar i realitetit shqiptar.<\/p>\n
Edhe pse autor me bot\u00ebkuptim komb\u00ebtarist serb dhe pjes\u00eb e aparatit ideologjik t\u00eb kolonizimit, ai ka l\u00ebn\u00eb d\u00ebshmi t\u00eb \u00e7muara mbi pranin\u00eb shqiptare, sidomos t\u00eb shqiptar\u00ebve t\u00eb krishter\u00eb n\u00eb Serbi.<\/p>\n
Ai evidenton qindra familje urbane e rurale n\u00eb Vranj\u00eb dhe rrethin\u00eb me origjin\u00eb shqiptare, q\u00eb dikur kishin qen\u00eb myslimane ose shqiptare t\u00eb krishtera, por q\u00eb m\u00eb von\u00eb u serbizuan, duke nd\u00ebrruar fen\u00eb, mbiemrat, gjuh\u00ebn dhe identitetin etnik.<\/p>\n
Shpesh ai shkruan se shum\u00eb familje \u201cjan\u00eb me prejardhje shqiptare, por sot jan\u00eb serb\u00eb\u201d, duke d\u00ebshmuar p\u00ebrfundimin ose vijimin e procesit t\u00eb asimilimit.<\/p>\n
N\u00eb veprat e tij ai jep emra familjesh, lagje urbane, zona prejardhjeje dhe t\u00eb dh\u00ebna p\u00ebr \u201cshqiptar\u00ebsi t\u00eb dikurshme\u201d. Haxhivasiljeviqi p\u00ebrmend: \u2022 familje shqiptare myslimane t\u00eb d\u00ebbuara pas 1878, \u2022 familje shqiptare t\u00eb detyruara t\u00eb b\u00ebhen t\u00eb krishtera, \u2022 familje q\u00eb ruajt\u00ebn gjuh\u00ebn por humb\u00ebn identitetin komb\u00ebtar, \u2022 familje tashm\u00eb t\u00ebr\u00ebsisht t\u00eb serbizuara, por me origjin\u00eb shqiptare t\u00eb dokumentuar.<\/p>\n
Proceset e d\u00ebbimit, dhun\u00ebs dhe asimilimit Vranja ishte hap\u00ebsir\u00eb shqiptare historike ku u p\u00ebrdor\u00ebn mekanizma t\u00eb ndrysh\u00ebm shtet\u00ebror\u00eb, administrativ\u00eb dhe policor\u00eb p\u00ebr t\u00eb zhdukur identitetin komb\u00ebtar shqiptar dhe p\u00ebr t\u00eb realizuar spastrimin etnik, sidomos gjat\u00eb Luft\u00ebrave Serbo-Osmane (1876\u20131878).<\/p>\n
Pas luft\u00ebrave dhjet\u00ebra mij\u00ebra shqiptar\u00eb u d\u00ebbuan, pronat e tyre u konfiskuan dhe qyteti i Vranj\u00ebs humbi b\u00ebrtham\u00ebn e tij shqiptaro-myslimane. Pas Kongresit t\u00eb Berlinit (1878) nisi presioni i organizuar shtet\u00ebror: \u2022 ndalim i gjuh\u00ebs shqipe, \u2022 p\u00ebrdorimi i kish\u00ebs si instrument kulturor dhe identitar, \u2022 ndryshimi i mbiemrave (shtimi \u2013i\u0107), \u2022 regjistrime t\u00eb dhunshme t\u00eb shqiptar\u00ebve si \u201cserb\u00eb\u201d.<\/p>\n
Kolonizimi shtet\u00ebror u zbatua brutalisht me vendosje kolon\u00ebsh serb\u00eb n\u00eb sht\u00ebpit\u00eb dhe pronat e brakrisura t\u00eb shqiptar\u00ebve t\u00eb d\u00ebbuar, u miratuan ligje speciale p\u00ebr tokat, u zbatua reforma agrare represive, etj.<\/p>\n
Kurse, policia dhe gjykatat p\u00ebrdor\u00ebn presion kulturor, psikologjik dhe fizik, duke krijuar edhe stimuj social\u00eb p\u00ebr \u201cintegrim n\u00eb kombin serb\u201d dhe p\u00ebr fshehje t\u00eb origjin\u00ebs shqiptare nga frika e nd\u00ebshkimit. Rezultati ishte zhdukja e identitetit t\u00eb nj\u00eb qyteti, dikur t\u00eb banuar fuqish\u00ebm me shqiptar\u00eb.<\/p>\n
Vranja nga hap\u00ebsir\u00eb shqiptare n\u00eb qytet \u201cpa shqiptar\u00eb\u201d N\u00eb fund t\u00eb shekullit XX, Vranja, dikur hap\u00ebsir\u00eb me shtres\u00ebzim t\u00eb fuqish\u00ebm shqiptar, paraqitet si qytet \u201cserb, pa shqiptar\u00eb\u201d. Por rr\u00ebnj\u00ebt shqiptare jan\u00eb aty: \u2022 toponimia e vjet\u00ebr ekziston, \u2022 kujtesa e brendshme familjare jeton, \u2022 dokumentet historike jan\u00eb t\u00eb pamohueshme!<\/p>\n
K\u00ebto t\u00eb dh\u00ebna rr\u00ebnojn\u00eb tez\u00ebn serbe se \u201cserb\u00ebt u asimiluan n\u00eb shqiptar\u00eb\u201d gjat\u00eb osman\u00ebve; p\u00ebrkundrazi, d\u00ebshmojn\u00eb se shqiptar\u00ebt e krishter\u00eb e mysliman\u00eb u asimiluan n\u00eb serb\u00eb, n\u00ebp\u00ebrmjet nj\u00eb procesi t\u00eb dirigjuar shtet\u00ebror.<\/p>\n
R\u00ebnd\u00ebsia e jasht\u00ebzakonshme e vepr\u00ebs s\u00eb Jovan Haxhivasiljeviqit Veprat e tij, sidomos \u201cJu\u017ena stara Srbija \u2013 istorijska, etnografska i politi\u010dka istra\u017eivanja\u201d (1909, 1913), jan\u00eb burime kryesore p\u00ebr studimin e popullsis\u00eb s\u00eb Vranj\u00ebs n\u00eb periudh\u00ebn e kalimit nga sundimi osman n\u00eb at\u00eb serb.<\/p>\n
Edhe pse i prirur nacionalisht, ai dokumentoi at\u00eb q\u00eb politika serbe synonte ta fshihte: nj\u00eb pjes\u00eb e madhe e popullsis\u00eb s\u00eb sotme serbe n\u00eb Vranj\u00eb dikur ka qen\u00eb shqiptare. Preshev\u00eb \u2013 Bujanoc \u2013 Vranj\u00eb-Toplic\u00eb: nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb historike e pandar\u00eb shqiptare.<\/p>\n
N\u00ebse Vranja shihet s\u00eb bashku me Preshev\u00ebn, Bujanocin dhe Toplic\u00ebn, narrativa b\u00ebhet e plot\u00eb.<\/p>\n
Para viteve 1877\u20131878 kjo ishte hap\u00ebsir\u00eb e vetme shqiptare, me fshatra shqiptare, m\u00ebhalla dhe lagje shqiptare, toponimi shqiptare, popullsi myslimane dhe ortodokse me origjin\u00eb shqiptare dhe me lidhje familjare dhe fisnore t\u00eb pand\u00ebrprera.<\/p>\n
Kurse, pas luft\u00ebrave Toplica u boshatis dhe u kolonizua, Vranja u serbizua dhe u asimilua dhe Presheva dhe Bujanoci u b\u00ebn\u00eb streh\u00eb e shqiptar\u00ebve t\u00eb d\u00ebbuar dhe mbajt\u00ebse t\u00eb vazhdim\u00ebsis\u00eb shqiptare n\u00eb Morav\u00ebn Jugore. Shqiptar\u00ebt e Preshev\u00ebs dhe Bujanocit sot jan\u00eb n\u00eb mas\u00eb t\u00eb madhe pasardh\u00ebs t\u00eb shqiptar\u00ebve t\u00eb Vranj\u00ebs dhe Toplic\u00ebs.<\/p>\n
Kjo p\u00ebrfaq\u00ebson rastin e mbijetes\u00ebs s\u00eb identitetit komb\u00ebtar shqiptar p\u00ebrmes koncentrimit territorial. P\u00ebrfundim Historia e k\u00ebsaj hap\u00ebsire nuk \u00ebsht\u00eb histori e tre rajoneve t\u00eb ndara, por e nj\u00eb trungu t\u00eb vet\u00ebm shqiptar me tre fate:<\/p>\n
1. zhb\u00ebrje etnike p\u00ebrmes d\u00ebbimit masiv (Toplica),<\/p>\n
2. asimilim dhe serbizim i plot\u00eb (Vranja)<\/p>\n
3. ruajtje dhe trash\u00ebgimi e identitetit komb\u00ebtar (Preshev\u00eb, Bujanoc dhe Medvegj\u00eb) Ky kontekst historik e b\u00ebn Vranj\u00ebn nj\u00eb rast studimor t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb n\u00eb historin\u00eb e shqiptar\u00ebve t\u00eb Jugut t\u00eb Serbis\u00eb dhe d\u00ebshmon p\u00ebr nj\u00eb realitet t\u00eb fshehur, por t\u00eb pamohuesh\u00ebm historik, q\u00eb ruan ende kujtes\u00ebn e tij t\u00eb thell\u00eb historike.<\/p>\n
Preshev\u00eb, m\u00eb 7 Janar 2026<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Shkruan: Nehat Hyseni Prania shqiptare n\u00eb Vranj\u00eb deri n\u00eb fund t\u00eb shek. XIX Vranja dhe fshatrat e saj deri n\u00eb fund t\u00eb shekullit XIX dhe n\u00eb film t\u00eb shekullit XX ishin hap\u00ebsir\u00eb me prani t\u00eb fuqishme etnike shqiptare \u2013 myslimane, t\u00eb krishter\u00eb dhe shqiptar\u00eb t\u00eb krishter\u00eb t\u00eb serbizuar gradualisht, t\u00eb njohur n\u00eb popull dhe n\u00eb […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":8772,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"class_list":{"0":"post-8771","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-vendi"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8771","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8771"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8771\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8773,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8771\/revisions\/8773"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/8772"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8771"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8771"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8771"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}