{"id":4572,"date":"2023-07-15T00:14:37","date_gmt":"2023-07-15T00:14:37","guid":{"rendered":"https:\/\/syri.tv\/?p=4572"},"modified":"2023-07-15T00:14:37","modified_gmt":"2023-07-15T00:14:37","slug":"shqiptaret-nga-afganistani-historia-e-pa-shkruar-2300-vjecare","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/syri.tv\/?p=4572","title":{"rendered":"Shqiptar\u00ebt nga Afganistani, historia e pa shkruar 2300-vje\u00e7are"},"content":{"rendered":"<p>Ekzistenc\u00ebn e Ilir\u00ebve n\u00eb rajonin e madh gjeografik t\u00eb Hindokin\u00ebs, n\u00eb Qafiristan (sot Nuristan), nj\u00eb vend ku piqen Afganistani, Pakistani, Kina e Taxhikistani dhe pik\u00ebrisht n\u00eb at\u00eb zon\u00eb ku para disa koh\u00ebsh u vra Bin Ladeni, fillimisht e ka zbuluar skenaristi amerikan Xhejms Hilton, i cili xhiroi nj\u00eb dokumentar t\u00eb titulluar \u201cHorizonte t\u00eb humbura\u201d (Lost Horizons).<\/p>\n<p>M\u00eb pas, n\u00eb maj 1983, n\u00eb gazet\u00ebn \u201cLidhja\u201d t\u00eb Antonio Bellushit ka shkruar Ernesto Skura shkrimin me titull \u201cIlir\u00ebt n\u00eb Afganistan\u201d. T\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn gj\u00eb ka b\u00ebr\u00eb n\u00eb librin \u201cArvanitasit\u201d, historiani i madh me prejardhje shqiptare, Aristidh Kola, i cili d\u00ebshmon koh\u00ebn e vendosjes s\u00eb ilir\u00ebve n\u00eb at\u00eb vend t\u00eb larg\u00ebt.<\/p>\n<p>Hipoteza m\u00eb e q\u00ebndrueshme, pasardh\u00ebs t\u00eb ushtris\u00eb s\u00eb Aleksandrit<\/p>\n<p>Historia e hulumtuar deri m\u00eb sot tregon se k\u00ebta jan\u00eb pasardh\u00ebsit e 6000 luft\u00ebtar\u00ebve ilir\u00eb t\u00eb larguar nga shteti i tyre pas vrasjes s\u00eb mbretit Kliti, nga Aleksandri i Madh, rreth vitit 300 para er\u00ebs son\u00eb. Ata ngel\u00ebn andej sepse p\u00ebr shkak t\u00eb larg\u00ebsis\u00eb nuk mund t\u00eb ktheheshin n\u00eb atdhe.<\/p>\n<p>U vendos\u00ebn n\u00eb at\u00eb rajon, ku u detyruan t\u00eb martoheshin me gra vendase. Gjuha e tyre quhet burrashka, gjuha e burrave, nd\u00ebrsa grat\u00eb flisnin gjuh\u00ebn tjet\u00ebr. Tani kjo gjuh\u00eb p\u00ebrs\u00ebri quhet burrashka, por \u00ebsht\u00eb e p\u00ebrzjer\u00eb dhe nuk shkruhet.<\/p>\n<p>Gjuha, shum\u00eb fjal\u00eb jan\u00eb rudimente t\u00eb shqipes<\/p>\n<p>Karakteristikat e banor\u00ebve t\u00eb Hund\u00ebz\u00ebs jan\u00eb t\u00eb ndryshme nga ato t\u00eb pakistanez\u00ebve, ata jetojn\u00eb gjat\u00eb, jan\u00eb shtatlart\u00eb dhe kan\u00eb flok\u00eb g\u00ebshtenj\u00eb, b\u00ebjn\u00eb dhe pijn\u00eb ver\u00eb si askush tjet\u00ebr nga zonat dhe rajoni ku jetojn\u00eb.<\/p>\n<p>Lugina ku jetojn\u00eb quhet n\u00eb dit\u00ebt e sotme Hund\u00ebza (Hund\u00eb e vog\u00ebl) dhe me t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb kjo fush\u00eb mbyllet me nj\u00eb hund\u00ebz midis dy maleve q\u00eb e rrethojn\u00eb. Nj\u00eb tjet\u00ebr vendndodhje mo\u00e7alore quhet Balta. Mali p\u00ebrball\u00eb quhet Torabora (Tu ra bor\u00eb).<\/p>\n<p>Nj\u00eb mal tjet\u00ebr ngjitur me lugin\u00ebn \u00ebsht\u00eb i mbuluar me akullnaja, t\u00eb cilat rr\u00ebshqasin me kalimin e koh\u00ebs. Ky mal quhet Rakaposhi (Ra kah posht\u00eb).<\/p>\n<p>Edhe pse vendi \u00ebsht\u00eb malor, ai \u00ebsht\u00eb shum\u00eb pjellor n\u00eb prodhimin e zarzavateve, frutave e drith\u00ebrave t\u00eb ndryshme, si p\u00ebr shembull: patate, bizele, kastraveca, grur\u00eb, mis\u00ebr, elb, kajsi, dardh\u00eb, moll\u00eb, pjeshka, kumbulla, fiq, qershi, rrush, shalqi etj, q\u00eb nuk para i kultivojn\u00eb vend\u00ebsit.<\/p>\n<p>Banor\u00ebt jan\u00eb bujq (ar-b\u00ebr\u00ebs) t\u00eb shk\u00eblqyer dhe kan\u00eb krijuar nj\u00eb sistem mahnit\u00ebs e madh\u00ebshtor taracash dhe vaditjeje p\u00ebr to. Kanalet kullues, q\u00eb lidhin dhe ushqejn\u00eb tarracat me uj\u00eb quhen Kulluse.<\/p>\n<p>Njer\u00ebzit jan\u00eb shum\u00eb mikprit\u00ebs dhe ndihmues t\u00eb nj\u00ebri tjetrit. Kryetari i Hundz\u00ebs e ka titullin Mir (M\u00eb i miri). Festa m\u00eb e madhe \u00ebsht\u00eb Viti i Ri diellor (ashtu si pellazg\u00ebt, arb\u00ebresh\u00ebt), quhet Naurosh (Na uro) dhe bie m\u00eb 21 mars.<\/p>\n<p>Hund\u00ebzak\u00ebt jan\u00eb shum\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm n\u00eb krahasim me pakistanez\u00ebt me l\u00ebkur\u00eb t\u00eb err\u00ebt apo me afgan\u00ebt, taxhikistan\u00ebtt e kinez\u00ebt. Hund\u00ebzak\u00ebt jan\u00eb t\u00eb bardh\u00eb dhe me moll\u00ebza t\u00eb kuqe.<\/p>\n<p>Shumica e 50 mij\u00eb hund\u00ebzak\u00ebve kan\u00eb sy blu, t\u00eb gjelb\u00ebr ose boj\u00eb hiri dhe flok\u00eb q\u00eb kalojn\u00eb nga e verdha e misrit tek e zeza e korbit. Disa f\u00ebmij\u00eb kan\u00eb edhe flok\u00eb t\u00eb kuq.<\/p>\n<p>Lart n\u00eb male \u00ebsht\u00eb nj\u00eb fis i madh q\u00eb quhet Kalash dhe ngjashm\u00ebria e tyre me paraardh\u00ebsit evropian\u00eb t\u00eb l\u00eb me goj\u00eb hapur. Per\u00ebndit\u00eb e Kalasheve kryesohen nga per\u00ebndia Di-Zau (Diell-Zeus).<\/p>\n<p>Kalash\u00ebt skalisin n\u00eb portat e tyre edhe nj\u00eb gj\u00eb q\u00eb shpreh origjin\u00ebn e tyre t\u00eb lasht\u00eb ilire dhe lidhjen e tyre me Aleksandrin e Madh: dy brir\u00eb dhije (edhe Sk\u00ebnderbeu dy brir\u00eb dhije kishte n\u00eb p\u00ebrkrenare).<\/p>\n<p>Nj\u00eb lule t\u00eb eg\u00ebr me ngjyr\u00eb t\u00eb verdh\u00eb, q\u00eb f\u00ebmij\u00ebt e mbledhin n\u00eb mal apo fush\u00eb e quajn\u00eb Bisha. Burrat veshin pantallona t\u00eb bardha q\u00eb i quajn\u00eb Shal\u00ebvare (shal\u00eb t\u00eb varura), nd\u00ebrsa grat\u00eb bluz\u00ebn e tyre e quajn\u00eb Kamish\u00eb (q\u00eb vishet n\u00eb misht).<\/p>\n<p>Vallet e hund\u00ebzak\u00ebve shoq\u00ebrohen nga daullet, fyejt apo pip\u00ebzat dhe valltar\u00ebt k\u00ebrcejn\u00eb t\u00eb kapur dor\u00eb m\u00eb dor\u00eb n\u00eb form\u00eb rrethi.<\/p>\n<p>Nj\u00eb valle popullore e r\u00ebnd\u00ebsishme \u00ebsht\u00eb Vallja e Shpatave, q\u00eb k\u00ebrcehet vet\u00ebm nga burrat dhe valltar\u00ebt vishen me rrobe me ngjyra t\u00eb quajtura Kamarbunde. Banor\u00ebt e Hund\u00ebz\u00ebs dhe Balt\u00ebz\u00ebs e din\u00eb origjin\u00ebn e tyre t\u00eb lasht\u00eb q\u00eb kan\u00eb qen\u00eb ushtar\u00eb t\u00eb Aleksandrit t\u00eb Madh.<\/p>\n<p>Ata e lidhin origjin\u00ebn e tyre me Greqin\u00eb, e cila ka patur m\u00eb shum\u00eb kontakt me ta dhe nuk kan\u00eb shum\u00eb dijeni p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb, gjuh\u00ebn e s\u00eb cil\u00ebs flasin, pasi atje nuk ka shkelur asnj\u00eb k\u00ebmb\u00eb shqiptari, pavar\u00ebsisht se ka nj\u00ebmij\u00eb e nj\u00eb arsye p\u00ebr t\u00eb shkelur e p\u00ebr t\u2019u ngulur mir\u00eb.<\/p>\n<p>Konkluzionet e nj\u00eb dijetari<\/p>\n<p>Dijetari Dr. J. M. Hoffman ka vizituar dy her\u00eb Hund\u00ebz\u00ebn dhe ka nxjerr\u00eb k\u00ebto konkluzione: Vendbanimi i ilir\u00ebve \u00ebsht\u00eb aty ku takohen Afganistani, Pakistani, Kina, Taxhikistani, n\u00eb pjes\u00ebn e Pakistanit.<\/p>\n<p>Lugina ku ata jetojn\u00eb sot quhet Hund\u00ebza (Hund\u00eb e vog\u00ebl). Kjo fush\u00eb mbyllet me nj\u00eb hund\u00ebz, rrethohet nga dy male 6000-7500 metra mbi nivelin e detit.<\/p>\n<p>Nj\u00eb vend mo\u00e7alor aty quhet Balta. Pllaja e Hund\u00ebz\u00ebs \u00ebsht\u00eb 2300-2700 metra mbi nivelin e detit. Vendi ku banonin ilir\u00ebt m\u00eb pas u quajt Kafiristan (t\u00eb pafet\u00eb, qafir\u00ebt), sot e quajn\u00eb Nuristan.. Dialekti i tyre quhet Burrusheski (gjuh\u00eb e burrave) dhe e pashkruar<\/p>\n<p>Pasardh\u00ebsit e ilir\u00ebve reaguan ndaj futjes s\u00eb fes\u00eb myslimane. Pijn\u00eb ver\u00eb t\u00eb p\u00ebrzier\u00eb me uj\u00eb, si paraardh\u00ebsit e tyre. Numri i tyre \u00ebsht\u00eb 50 mij\u00eb. Jan\u00eb t\u00eb gjat\u00eb, t\u00eb bardh\u00eb, me moll\u00ebza t\u00eb kuqe.<\/p>\n<p>Shumica e tyre kan\u00eb sy blu, t\u00eb gjelb\u00ebr ose boj\u00eb hiri, me flok\u00eb g\u00ebshtenj\u00eb, q\u00eb kalojn\u00eb nga e verdha e misrit tek e zeza e korbit. Jetojn\u00eb shum\u00eb vjet, pin\u00eb shum\u00eb uj\u00eb q\u00eb rrjedh nga akullnajat, pin\u00eb \u00e7aj me rr\u00ebshir\u00eb shk\u00ebmbi (q\u00eb e quajn\u00eb sh\u00eblli-r\u00eb). Nuk pin\u00eb kafe. Jan\u00eb 99% vegjetarian\u00eb.<\/p>\n<p>Aleksandri i Madh i Maqedonis\u00eb<\/p>\n<p>Aleksandri i Madh i Maqedonis\u00eb lindi n\u00eb Pela t\u00eb Maqedonis\u00eb n\u00eb vitin 356 p.e.r. Prind\u00ebrit e tij ishin mbreti i Maqedonis\u00eb Filipi II dhe n\u00ebna e tij princesha e Epirit, Olimpia. Origjina legjendare e Aleksandrit luajti rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb formimin e karakterit, q\u00eb n\u00eb hapat e para t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb tij.<\/p>\n<p>Po aq e adhurueshme ishte dhe m\u00ebnyra e arsimimit, e \u00ebma dhe i ati i tij u kujdesuan q\u00eb pran\u00eb Aleksandrit t\u00eb q\u00ebndronin nj\u00ebr\u00ebz me nivel t\u00eb lart\u00eb arsimor, nj\u00ebri prej tyre ishte dhe Aristoteli. Aleksandri i Maqedonis\u00eb fliste nj\u00eb gjuh\u00eb q\u00eb nuk e kuptonin autor\u00ebt antik\u00eb, q\u00eb ishte ilirishtja.<\/p>\n<p>N\u00eb 340 p.e.r. pas vdekjes s\u00eb t\u00eb atit, Filipit II, i biri n\u00eb mosh\u00ebn 32-vje\u00e7are u ngjit n\u00eb fron p\u00ebr t\u00eb vazhduar tadit\u00ebn mbret\u00ebrore. Aleksandri p\u00ebrfundoi bashkimin e t\u00eb gjith\u00eb qytet-shteteve greke t\u00eb koh\u00ebs dhe pushtoi pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb bot\u00ebs s\u00eb at\u00ebher\u00ebshme (Azis\u00eb s\u00eb Vog\u00ebl, Persis\u00eb, Egjiptit) duke arritur deri n\u00eb Indi.<\/p>\n<p>Gjuha e Aleksandrit, shqipja<\/p>\n<p>Gjuha e vendit illirian Makedhonia ishte Skipja; Shqipja e Lek\u00ebs s\u00eb Madh, e t\u00eb atit t\u00eb tij, Filipit t\u00eb Makedhonis\u00eb. Ishte ajo gjuha q\u00eb nuk e kuptonin autor\u00ebt antik\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt nga m\u00ebria ekspansioniste e quanin shqipen e vjet\u00ebr edhe gjuh\u00eb barbare (\u201cAleksandri i Madh fliste nj\u00eb gjuh\u00eb, q\u00eb nuk ishte as greke dhe as latine\u201d).<\/p>\n<p>Ishte ajo shqipja e Lek\u00ebs s\u00eb Madh, e p\u00ebrcjell\u00eb gjat\u00eb pushtimeve t\u00eb tij n\u00eb Aleksandri, Hindi, po ashtu deri tej illerit gj\u00ebrman, n\u00eb rrafshin trekontinental afriko-azio-europian<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ekzistenc\u00ebn e Ilir\u00ebve n\u00eb rajonin e madh gjeografik t\u00eb Hindokin\u00ebs, n\u00eb Qafiristan (sot Nuristan), nj\u00eb vend ku piqen Afganistani, Pakistani, Kina e Taxhikistani dhe pik\u00ebrisht n\u00eb at\u00eb zon\u00eb ku para disa koh\u00ebsh u vra Bin Ladeni, fillimisht e ka zbuluar skenaristi amerikan Xhejms Hilton, i cili xhiroi nj\u00eb dokumentar t\u00eb titulluar \u201cHorizonte t\u00eb humbura\u201d (Lost [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4573,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4572","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-bota"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4572","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4572"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4572\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4574,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4572\/revisions\/4574"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4573"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4572"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4572"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/syri.tv\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4572"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}